نگاه‎ کوچک و محدود به پژوهش‌های باستان شناختی دریایی در دریای کاسپی

یک کارشناس با‌ستان شناسی دریایی به تحلیل مسئله نگاه‌های‎ کوچک و محدود به پژوهش‌های باستان شناختی دریایی در دریای کاسپی پرداخته است.

دریای کاسپین - کنوانسیون آکتائو
زمان مطالعه: 8 دقیقه

رامین ادیبی


بی ارزش جلوه دادن دریای کاسپی در پژوهش‌های باستان شناختی دریایی از پیش فرض‌های غلطی است که توسط عده‌ای مسئول و غیر مسئول بر اساس مطالعات اندکی که داشته‌اند؛ سرچشمه می‌گیرد و پیامد آن منجر به ایجاد عدم تعادل و ارزش‌گذاری نادرست برای میراث فرهنگی دریایی از سوی بازی‎گردانان مستقر در نهادهای دولتی جهت انجام امور پژوهشی و بودجه ریزی می‌گردد و  زوال روزافزون میراث برجای مانده از فرهنگ دریایی چه به صورت ملموس و ناملموس؛ عاقبت ناخوشایندی است که گریبان‎ این نوع از میراث فرهنگی تجدید ناپذیر را گرفته است.

 در واقع کوچک شمردن  پژوهش‎های باستان‎شناختی دریایی در دریای کاسپی از نگاه‎های صرف به کرانه‌های جنوبی دریای کاسپی نشات گرفته است در صورتیکه واکاوی و رمزگشایی فرهنگ دریاییِ در حوزه‌ی دریای کاسپی بر اساس مواد فرهنگی و اسناد تاریخی بایستی با رهیافت و دیدگاهی بزرگتر از جغرافیای کرانه‌های ایران در این ناحیه؛ انجام شود؛ باید سعی کنیم باورها و پیش‎فرض‌های نادرستی مانند: “پیشینۀ اندک دریانوردی – تقلیل آن به دوره‌ی صفویه-”  در بزرگترین دریاچه جهان یا “پشت به دریا بودن  مردمان پیرامون این دریا” را که خوانشی ناصحیح و سهل الوصول است را از پژوهش‎های جدید در حوزه فرهنگِ دریایی در حوزه‌ی دریای کاسپی کنار بگذاریم و مطابق با رهیافتی کل‌نِگر و تحلیلِ موجودیت و چیستی شبکه‌های بهم پیوستۀ مستقر در مَنظر تاریخی دریای کاسپی برحسب آخرین روش‌ها و دستاوردهای علمی رو به جلو حرکت کنیم و جلوه‌های بَرجای مانده از فرهنگ دریایی را در روندهای تاریخیِ شناخته شده مورد آزمون و آزمایش قرار دهیم  و بر بنیاد دانش‌های تازه و آموزه‌های عملی نوین به بازبینی درونمایه حقیقت آن‌ها و ارزش معرفتی آن‌ها بپردازیم؛ به عبارت دیگر، برای ایجاد تصویری دقیق از سرگذشت فرهنگ دریایی در حوزه‎ی دریای کاسپی نیازمند تعاون چند رشته است و صرفاً باستان‎شناسی از عهده‎ی انجام آن برنخواهد آمد.

بقایای شناور چوبی و تاریخی کرگانرود در تالش
بقایای شناور چوبی و تاریخی کرگانرود در تالش

 از دیگر دیدگاه‎هایی که عمیقاً منجر به نادیده گرفتن پژوهش‎های باستان‎شناختی دریایی در حوزه‎ی دریای کاسپی می‎گردد “وسعت و محصور بودن” آن نسبت به آب‎های آزاد و شور است؛ اما از مَنظر باستان‎شناختی به نظر می‎رسد سنجش محتوای فرهنگی مهم‎تر از مساحت جغرافیای است؛ از این رو، فرهنگِ دریایی بهترین و جامع‎ترین مفهومی است که می‎توان برای  اصول فکری، آداب و رسوم، مصنوعات و… مرتبط با دریا و منابع آن به کار گرفت. قاعدتاً در هر مکانِ جغرافیایی که فرهنگ‎دریایی به معنای خاص خود وجود داشته باشد؛ پژوهش‎های باستان شناختی و انسان‌شناختی دریایی جهت بازیابی نمادها و نشان‎های ملموس و ناملموس آن نیز انجام می‎گیرد. در حوزه‎ی دریایی کاسپی ماهی‎گیری به‎عنوان یک جنبۀ اقتصادی و فرهنگی که با استفاده‌ از ‌منابعی ‌مانند: ‌رودخانه‎ها ‌و ‌دریاها ‌و ‌اتکا ‌به‌آبزیان ‌امرار معاش می‎نمایند؛ در درجه نخست و حمل و نقل و جنگ که در درجاتی بعدی قرار می‎گیرند؛ مشمولِ پژوهش‎های گستردۀ فرهنگ دریایی، انسان‎شناسی و باستان‎شناسی دریایی می‎گردد.

پارک ملی قوبستان از کهن‌‎ترین‎ جوامع‌ ماهیگیری

بر اساس اسناد باستان‎شناختی- سنگ‌نگاره‌ها- به دست آمده از پارک ملی قبوستان در جنوب شرقی رشته‌کوه‌های قفقاز و کرانه‎های غربی دریای کاسپی در جمهوری آذربایجان امروزی؛ در این حوضه ما با یکی از کهن‎ترین‎ جوامع‌ماهیگیری و دریانورد مواجه هستیم که از دوران میان‎سنگی و نوسنگی به این شغل مبادرت ‎می‎ورزیدن و احتمالاً حوضۀ کرانه‎های غربی دریای کاسپی یکی از قدیمی‎ترین مراکز ماهیگیری و دریانوردی در این منطقه است و این ‌تطابق‎هـای‌دریایی ‌پیش از ‌تاریخی برای انسان‎شناسی و باستان‎شناسی از اهمیت خاصی برخوردار است و نمونه باستان مردم شناختی آن کانوهای دستکندی است که تا چند دهه قبل در  تالاب‎ها و رودخانه‎های پیرامون دریای کاسپی استفاده می‎شده.        

 یکی از پدیده‎های مهم برای فهمِ و تفسیر دقیق‎ترِ فرهنگ دریایی بر پایۀ مواد فرهنگی در حوزه‎ی دریای کاسپی سنجش نوسانات تراز سطح آب دریا است زیرا تراز سطح آب دریاها اشاره به یک نقطه خاص زمانی و مکانی داشته و دارند بنابراین سرگذشت زیستی دریا بصورت جداگانه پیش از پرداختن به پژوهش‎های باستان‎شناختی دریایی و سرگذشت اجتماعی دریای کاسپی، توصیه می‎شود‎. در واقع، پژوهش‎های باستان‎شناختی در نوار جزر و مدی یا به عبارت کلی‎تر در جغرافیای مناطقی که تحت تاثیر نوسان‎های تراز سطح آب قرار دارند؛ جهت رمزگشایی الگوی پراکندگی محوطه‎ها باستاتی از دوران‎های بسیار قدیم تا عصر معاصر از پیچیدگی‎ها و جذابیت‎های خاصی برخوردار است و باید آن را به طور جامع و دقیق مطالعه  نمود  تا به نتایج متقن‎تری دست پیدا کرد. از این رو در نواحی مذکور می‎توان به اطلاعات اقتصادی، فرهنگی و محیط زیستی بسیار ارزشمند دست پیدا کرد، برای درک بهتر این موضوع کشف درصدی از بقایای دیوار تمیشه در عمق سه متری حاکی از بالا آمدن سطح آب دریا به طور قابل توجهی در طول ۱۵۰۰ سال گذشته؛ مثال خوبی است.

پارک ملی قبوستان در آذربایجان
پارک ملی قبوستان در آذربایجان

از دیگر اجزاء متشکلۀ کلیت کهن دریای کاسپی مسیر تجاری ابریشم است که پس از طی شدن شرق و میانۀ آسیا به کرانه‎های شمالی دریای کاسپی سپس حوزه‎ی ولگا  و  دریای سیاه می‎رسید همچنین د مراحل تاریخی مختلف شبکه‎ای از  مسیرهای دریایی و زمینی از شمال به جنوب دریای کاسپی کشیده شده بود که اصطلاحاً به مسیر تجاری ولگا-کاسپی مشهور بود و نقش اصلی را در تجارت بین‎المللی و ارتباطات فرهنگی شمال و جنوب دریای کاسپی ایفا می‎کرد و جغرافیای سیاسی اوایل قرون میانی بر اساس روابط پر فراز و فرود  بیزانس و ساسانیان، خاقانات ترک شاخۀ غربی و پیشروی خلفای عرب به سمت شمال ؛ گسترش اسلام در حوضۀ رودخانه ولگا و طلوع و غروب دولت‎های منصوب به خزریان و لشکرکشی‎های اسکاندیناوی به قفقاز و علاقۀ طوایف مغولی و فعالیت‎های اقتصادی و سیاسی امپراتورهای عثمانی،صفوی و روس به شدت با تاریخچه حمل و نقل و ارتباطات دریایی شمال و جنوب از طریق مسیر تجاری ولگا-کاسپی در هم تنیده و تاثیر گذار است از این رو رمزگشایی سرگذشت فرهنگ دریایی در حوزه‎ی دریای کاسپی نیازمند رهیافتی کل‎نِگر است و جزءنگر محدود به کرانه‎های شمالی ایران به تنهایی کاری از پیش نخواهد برد. از این سوی و به جهت اهمیت موضوع مذکور؛ سه سال قبل-2019- یونسکو نشستی را پیرامون میراث فرهنگی دریایی در حوزه‎ی دریای کاسپی در کشور قزاقستان برگرار نمود که در ادامه بیشتر بدان پرداخته شد:

نشست تخصصی و منطقه‌ای یونسکو در مورد حفاظت از میراث فرهنگی دریایی، ساحلی و زیر آب حوزه‌ی دریای کاسپی

یونسکو در سال 2001 کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی دریایی را در سازمان ملل به تصویب رساند که براساس آن جامعه بین‎الملل در قبال بهره‎برداری تجاری، تجارت غیرقانونی و حراست غیراخلاقی از میراث فرهنگی دریایی ، نه فقط در اقیانوس‌ها بلکه از آب‎های داخلی؛مانند: دریاچه ها و رودخانه ها و ..  پاسخگو است و خوشبختانه کشور ایران در این کنوانسیون عضو است در همین راستا نخستین نشست تخصصی و منطقه‎ای یونسکو در مورد حفاظت از میراث فرهنگی دریایی ، ساحلی و زیر آب حوزه‎ی دریای کاسپی در آلماتی (پایتخت سابق کشور قزاقستان) برگزار شد و فرصتی را برای نمایندگان کشورهای پیرامون دریای کاسپی و همچنین سایر کشورها فراهم کرد تا در مورد موضوعات حفاظت و ظرفیت های میراث فرهنگی دریایی در هر کشور و به طور کلی منطقه بحث و گفتگو کنند.

 در ابتدای نشست چیچرو نیشیکاوا (متخصص میراث فرهنگی دریایی از یونسکو) یادآورشد:

”  دریای‎کاسپی بزرگترین دریاچۀ جهان است و براساس اطلاعات موجود ، بیش از 80 کشتی غرق شده و متروکه و سازه های فلزی در دریای کاسپی و منطقه ساحلی آن وجود دارد. وی در ادامه گفت: با این حال ، مطالعات باستان شناسی دریایی در دریای کاسپی و مناطق زیر آب این منطقه توسعه نیافته است و اطلاعات و تحقیقات زیادی در مورد میراث فرهنگی دریایی که بتواند کل منطقه را پوشش دهد ، وجود ندارد”

نشست یونسکو در خصوص باستان شناسی دریایی دریای کاسپین
نشست یونسکو در خصوص دریای کاسپین

در ادامه آتنا تراکاداس ( متخصص بین المللی باستان شناسی دریایی از  کشوردانمارک ) بیان داشت:

”  در بستردریا ، حجم عظیمی از اسناد باستان شناختی وجود دارد که احتمالاً حدود 20،000 شئی است و باید حراست و کاوش شوند. وی تأکید کرد که حفاظت از میراث دریایی بخشی از فرهنگ است. همچنین ، آتنا تراکاداس معتقد است که این امر منافع اقتصادی را نیز بهمراه دارد”

در این جلسه نمایندگان ارگان‎های دولتی ، کارشناسان مسئول اجرای سیاست‎های حفاظت از میراث‎فرهنگی از کشورهای حوزه‎ی دریای کاسپی بدون حضور ایران ، کمیسیون ملی یونسکو ، باستان شناسان و متخصصان میراث فرهنگی گرد هم بودند و نمایندگانی از قزاقستان ، آذربایجان ، روسیه ، ارمنستان ، گرجستان ، قرقیزستان ، تاجیکستان  نیز حضور داشتند.

در پایان سخن لازم می‎دانم اشاره هرچند کوتاه به وضعیت پرخطر و نابسامان مغروق‌های گیلان داشته باشم که در صورت عدم رسیدگی از سوی مسئولین ذیربط این پنجره‌های ارتباطیِ  نسل‌های آینده با گذشته برای همیشه بسته خواهد شد.


مدیر مسئول نشریه باستان‌شناسی منظر فرهنگ دریایی

منبع: مرین‌پرس

آخرین اخبار دریایی:

محمد محمدی

دانشجو خبرنگار دریایی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

پست بعدی

کشف شی‌ء ناشناخته در آب‌های خلیج‌فارس

چ بهمن 6 , 1400
یک باستان‌شناسِ زیر آب از کشف اتفاقی یک شی‌ء نویافته و ناشناخته در کرانه‌های خلیج فارس خبر داد.
کشف شی‌ء ناشناخته در آب‌های خلیج‌فارس